|
|
Saga íslenskrar utanríkisverslunar 900-2002
|
Mikil saga án rits
Fyrir afskekkta og fámenna þjóð langt úti í hafi var utanlandsverslun mikilsverð. ‘Fyrr þín gæði fýsileg/fjöldi sótti þjóða’, orti skáldið og það var svo, því að Orkneyingar, Hjaltar, Norðmenn og jafnvel Katnesingar, og síðar Englendingar, Þjóðverjar, Hollendingar og Danir sóttust eftir að tryggja sér sem mestan skerf af Íslandsversluninni.
Verslunareinokun Dana hefur fengið heldur hörð eftirmæli enda tók hagur Íslendinga fyrst að blómgast á 19. öld með fríhöndlun og frelsi. Svo vel vildi til að allgóðir markaðir fundust fyrir íslenskan saltfisk við lok 18. aldar sem varð mikil lyftistöng á 19. öld. Íslendingar bundu vonir við verslunarfrelsi, hafskip í eigu Íslendinga og innlenda heildverslun og komu þessu öllu í kring. Víst er um það að á bilinu 1850-1920 komst utanlandsverslunin og siglingar til og frá landinu að mestu leyti í hendur Íslendinga sjálfra. Um leið varð utanlandsversluin æ mikilvægari fyrir íslenskan þjóðarbúskap. Menn þóttust vita að frelsi og sjálfstæði yrði ekki haldið uppi án utanlandsverslunar á innlendum höndum né heldur án hafskipa í eigu þjóðarinnar.
Þessi mikla saga hefur aldrei verið sögð í heild í samfelldu verki sem er ekki vansalaust. Sagnfræðistofnun ætlar sér að ráða bót á þessu og undirbýr útgáfu tveggja binda verks, Sögu íslenskrar utanlandsverslunar 900-2002.
Höfundar verksins eru Anna Agnarsdóttir dósent, Gísli Gunarsson prófessor, Guðmundur Jónsson dósent, Halldór Bjarnason styrkþegi Rannís og Helgi Þorláksson prófessor. Með þeim í stjórn verkefnisins er Birgir Þór Runólfsson dósent. Hópurinn mun einnig njóta aðstoðar Þorleifs Óskarssonar sagnfræðings.
|
Um ritverkið
Áhersla er lögð á að ritverkið verði læslegt, það mun verða allt að 800 síðum og prýtt fjölda mynda. Jafnframt er að því stefnt að það geti haft nokkurt handbókargildi með skrám sínum, töflum, línuritum og gröfum. Saga 19. og 20. aldar mun hljóta mikið rúm í ritinu en gert er ráð fyrir að um tveir þriðju hlutar þess fjalli um sögu þessara alda. Þar er af nógu að taka, stórstígar framfarir á 19. öldinni í kjölfar aukinnar utanlandsverslunar, upphaf nútímans á Íslandi og átök um skipan verslunarmála og loks þær miklu breytingar sem orðið hafa á síðustu áraugum 20. aldar. Í ritinu mun þessi saga sögð og varpað nýju ljósi á sögu fyrri alda.
Til þess að verkið megi heppnast sem best og verði vel úr garði gert þarf allmikið fé. Því hefur Sagnfræðistofnun leitað til aðila í íslensku viðskiptalífi um stuðning við þetta viðamikla og mikilvæga verkefni og hlotið allgóðar undirtektir.
|
Sameiginleg stef og heildarsvipur
Þar sem tímabilið er bæði langt og skeið þess ólík, leggur hópurinn áherslu á að marka verkinu heildarsvip. Því munu höfundar verksins setja eftirfarandi atriði á oddinn og mætti kalla þau sameiginleg stef:
1. Ísland og umheimurinn
Var Ísland einangrað í einhverjum skilningi eða kom utanlandsverslun, bæði hin leyfða og launverslun, í veg fyrir það? Gerði utanlandsverslunin eyþjóðinni Íslendingum kleift að svala útþrá sinni? Komust Íslendingar í nána snertingu við umheiminn með umgengni sinni við erlenda kaupmenn og aðra farmenn við strendur landsins?
2. Sjálfsþurft og áhrif erlendra markaða
Í hverju var sjálfsþurft fólgin? Hversu háðir voru Íslendingar aðflutningum? Hvaða möguleika höfðu þeir til að hafa áhrif á verðlag? Hverjir ákváðu verð og hvernig? Hvaða tengsl voru milli innlends og erlends verðlags?
3. Áhrif utanlandsverslunar á framleiðslu og atvinnulíf
Hvenær fóru Íslendingar almennt að framleiða gagngert fyrir útflutning og í hvaða mynd? Hvaða áhrif hafði það td. á framleiðslu og verðlag? Jókst framleiðsla? Breyttist verðlag? Eru skreið og saltfiskur vitni um að erlend eftirspurn hafi breytt atvinnulífi á Íslandi?
4. Neysluhegðun og áhrif utanlandsverslunar á líf almennings
Hvaða áhrif hafði utanlandsverslunin á daglegt líf fólks? Hvenær fóru innfluttar vörur að skipta verulega miklu máli um daglega hagi almennings? Hvaða vörur voru það sem mest bar á? Hér má nefna nálar og skæri frá Englandi eða þýskt öl á 15. og 16. öld og síðar vörur eins og td. kaffi og te. Við viljum lýsa þessu nánar en gert hefur verið til þessa.
5. Afstaða Íslendinga til utanlandsverslunar
Hvað fannst Íslendingum um erlendan varning, erlenda kaupmenn, breytilegt verðlag, ágóða kaupmanna? Það hefur verið afar ríkt með þjóðinni að margt af innflutningi væri óþarfi, óæskilegur og jafnvel spillandi munaður. Okkur langar til að taka á þessu betur en gert hefur verið og reyna að sýna haftastefnu á 20. öld í sögulegu samhengi.
6. Frelsi og stýring
Hvaða sjónarmið hafa komið fram um frelsi og stýringu í aldanna rás? Á tímum frjálsra viðskipta og markaðshyggju eru menn enn að ræða hvaða afskipti ríkisvaldið eigi að hafa af innflutningi og útflutningi, fjármálum og markaðsmálum almennt. Þetta er gamalt stef, nefna má að goðar stýrðu verði og deildu við kaupmenn, sýslumenn höfðu með sér verðlagsskrár í kaupstað, menn 19. aldar boðuðu frelsi en á 20. öld gætti haftastefnu.
|
Nýjar rannsóknir og starfið framundan
Undirbúningshópurinn getur miðlað af eigin rannsóknum, sem hafa ekki komið nema að litlu leyti fyrir sjónir almennings, en efnir jafnframt til nýrra rannsókna í tengslum við verkið.
Ritinu er ætlað að auka rannsóknir á verslunarsögu og er vænst að útkoma þess verði öðrum fræðimönnum hvatning til að hefja rannsóknir á þessu sviði. Þá er það von okkar í undirbúningshópnum að ritið efli umræðu um verslunarsögu, þegar haldið verður hátíðlegt 150 ára afmæli verslunarfrelsis árið 2005.
Meðal rannsóknarefna sem hópurinn vill ráðast í eru:
1. Hvert fór skreiðin?
Gísli Gunnarsson hefur verið að rannsaka verslun Þjóðverja eftir að einokun komst á 1602 og skreiðarmarkaði þeirra, einkum á 17.og 18. öld. Þetta efni er mikilvægt vegna þess að Danir seldu einkum þýskum kaupmönnum skreiðina sem fluttu hana áleiðis til neytenda. Hópurinn telur mikilvægt að rannsaka þetta efni frekar.
2. Enskir kaupmenn á tímum einokunar
Helgi Þorláksson hefur verið að kanna ensk skjöl um Íslandsverslun Englendinga á 16. og 17. öld og vill þoka þeim rannsóknum áfram. Óleyfð verslun Englendinga og annarra eftir 1602 er mikið áhugamál í hópnum og þar gætir hugmynda um að einokun hafi ekki hafist af neinum verulegum þunga víða um land fyrr en um 1675.
3. Hollendingar voru fjölmennir við landið
Í Hollandi er mikið af gögnum um verslun Hollendinga á Íslandi. Óhjákvæmilegt er að gefa þessari sögu nokkurn gaum.
4. Bresk framsókn á erfiðum tímum
Anna Agnarsdóttir kannar fleiri heimildir en hún hefur þegar gert um verslun Englendinga á Íslandi í byrjun 19. aldar.
5. Blómaskeið 1820-55?
Halldór Bjarnason hefur tekið að sér vanrækt tímabil í Íslandssögunni, árin 1820-55. Við höfum grun um að það sé meira uppgangstímabil en menn hafa gert sér grein fyrir.
6. Hver keypti hvað?
Vegna sumra þerra stefja sem nefnd hafa verið hefur hópurinn mikinn áhuga á viðskiptamannabókum frá ýmsum tímum og beinist athyglin ma. að slíkum bókum frá árunum 1733-42 og 1759-63. Frá 19. öld er svo til allmikið af áþekkum gögnum. Mjög forvitnilegt er að rannsaka neyslu fjölskyldna og hópa, mismunandi neyslu eftir landshlutum, mismun milli þéttbýlis og dreifbýlis og fleira af svipuðu tagi.
7. Verslunarfyrirtæki í innflutningi á 20. öld
Kannaðar eru heimildir um íslensk fyrirtæki í innflutningi eftir 1913 og fer sú vinna fram undir stjórn Guðmundar Jónssonar.
8. Hvaða áhrif hefur aukin Evrópusamvinna haft á íslenska viðskiptastefnu?
Með auknu samstarfi Evrópuríkja eftir síðari heimsstyrjöld, ma. með OEEC og viðskiptabandalögum, þurftu Íslendingar að gera upp við sig hvort þeir vildu bindast öðrum Evrópuríkjum nánum böndum eða halda fast í þjóðlega, "óháða" viðskiptastefnu. Í ritinu verða raktir þeir þættir sem mest mótuðu afstöðu Íslendinga til samvinnu á sviði utanríkisviðskipta.
|
|
|
